Projekt Parku Kulturowego Zespołu XIX-wiecznej Fortyfikacji Twierdzy Warszawa

Park kulturowy jako nowoczesna forma ochrony prawnej dziedzictwa kulturowego wynikająca z Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z dnia 23 lipca 2003 roku (Dz. U. Nr 162 z dn. 17.09.2003, poz. 1568) stworzyła możliwość ochrony krajobrazu kulturowego oraz zachowania wyróżniających się krajobrazowo terenów z zabytkami nieruchomymi charakterystycznymi dla miejscowej tradycji budowlanej i osadniczej w powiązaniu z ochroną elementów środowiska przyrodniczego. Wieloaspektowe pojęcie wiąże ze sobą nie tylko możliwości ochrony wielkoobszarowych zespołów, ale przede wszystkim ich wykorzystanie dla aktywizacji gospodarczej, a zwłaszcza rozwoju turystyki. Zlecony przez Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków projekt planu ochrony Parku Kulturowego posłuży celom ochrony wartości zasobów krajobrazu objętego ochroną (zalecenia dotyczące zagospodarowania terenu), oraz procesów tam zachodzących, poprzez wstępne określenie programu zarządzania parkiem.

Celem planu ochrony jest identyfikacja, ochrona i wyeksponowanie wartości kulturowych, przyrodniczych i krajobrazowych obszaru Parku Kulturowego. Przygotowany plan ochrony stanowi narzędzie realizacji wspomnianego celu poprzez określenie zasad i granic dopuszczalnej ingerencji (zagospodarowania i adaptacji do współczesnych funkcji).

Zgodnie z art.17 w/w Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami plan ochrony obejmuje zakazy i ograniczenia dotyczące: prowadzenia robót budowlanych, funkcji obiektów i terenów, korzystania z zabytków nieruchomych oraz kształtowania obiektów „małej architektury”.

Ustalenia planu ochrony stanowią bazę do prowadzenia polityki krótko i długoterminowej w zakresie ochrony wartości kulturowo-przyrodniczych i możliwości zagospodarowania na obszarze Parku. Objęcie ochroną prawną Twierdzy Warszawa wymaga sporządzania miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru w granicach Parku Kulturowego.

 PRZEDMIOT OCHRONY

Twierdza Warszawa jako wielkoskalowy obiekt o wybitnych wartościach kulturowych i przyrodniczych został zgłoszony do objęcia ochroną w postaci Parku Kulturowego Zespołu XIX-wiecznej Fortyfikacji Twierdzy Warszawa. Teren twierdzy uległ obecnie wielu przekształceniom i składa się z około 52 zachowanych obiektów fortyfikacyjnych i układów urbanistycznych zaplecza. Całość systemu pierścieni fortecznych podkreślają zachowane układy dróg rokadowych, wałów fortecznych oraz elementy systemu naturalnych przeszkód terenowych (zespoły zieleni oraz układy wodne) włączone w współczesny system przyrodniczy Warszawy.

Cechy charakteryzujące przedmiot ochrony to:

- wielkoprzestrzenna skala założenia - system obronny powiązanych funkcjonalno-przestrzennie obiektów, który jest podstawową wartością XIX-wiecznej twierdzy,

- charakter „wyspowy” przedmiotu ochrony,

- silny wpływ procesów urbanizacyjnych - nawarstwień czasowo-przestrzennych, na możliwości postrzeganie terenu opracowania – rola integracyjna planu ochrony,

- istotna rola scalająca naturalnych elementów przyrodniczych miasta (cieków wodnych, kompleksów lasów) jako historycznego systemu naturalnych przeszkód fortyfikacyjnych, tworzących sieć powiązań między rozproszonymi obiektami twierdzy

OPRACOWANIE PROJEKTU PLANU OCHRONY

Projekt planu ochrony Parku Kulturowego Zespołu XIX-wiecznej Fortyfikacji Twierdzy Warszawa składa się z części tekstowej i graficznej, podzielonej na 6 rozdziałów:

 I.Wprowadzenie

II. Diagnoza - Analizy i studia stanu istniejącego (aktualizacja zasobu)

III. Prognoza - Scenariusze zmian oraz zasady ochrony i rozwoju

IV. Wytyczne i ustalenia dla ochrony, udostępniania i zagospodarowania parku kulturowego oraz zarządzania

V.Projekty uchwał o utworzeniu i zatwierdzeniu planu ochrony parku kulturowego

VI. Część graficzna

Zakres terytorialny obejmuje obszar w granicach Parku Kulturowego przedstawiony w załączniku graficznym.

Projekt planu ochrony Parku Kulturowego Zespołu XIX-wiecznej Fortyfikacji Twierdzy Warszawa został

opracowany zgodnie z wytycznymi dotyczącymi „Zasad tworzenia parku kulturowego, zarządzania nim

oraz sporządzania planu jego ochrony” opracowanymi na zlecenie Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji

Zabytków i rekomendowane w dniu 6 października 2006 roku przez Radę Ochrony Zabytków przy Ministrze

Kultury.

Projekt planu ochrony Parku Kulturowego został wykonany według kryteriów przyjętych we wcześniejszych opracowaniach przygotowanych dla Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków m.st. Warszawy w 2006 roku: „Założenia historyczne i przestrzenne dla planowanego Parku Kulturowego Zespołu fortyfikacji XIX-wiecznej Twierdzy Warszawa”, oraz „Analiza historyczno-przestrzenna oraz własnościowa pod kątem utworzenia Parku Kulturowego Zespołu Fortyfikacji XIX-wiecznej Twierdzy Warszawa” w 2007 roku.

W projekcie planu ochrony Parku Kulturowego obowiązują nazwy i symbole zidentyfikowanych obiektów Twierdzy Warszawy z opracowania z 2006 roku.

Przygotowywany projekt planu ochrony Parku Kulturowego zakłada nieznaczne przekształcenia granic i podziałów terenów twierdzy na zespoły traktowane jako zwarte jednostki przestrzenne mające charakter „wysp” w strukturze miejskiej w stosunku do opracowań wcześniejszych. Zmiany wynikały z przeprowadzenia w 2008 roku kwerendy naukowej w Rosyjskim Centralnym Wojenno-Historycznym Archiwum w Moskwie, posiadającym największy zasób archiwaliów dla wspomnianego obszaru. Ostatecznie przyjęto podział na 21 zespołów Twierdzy Warszawa, zawierających najlepiej zachowane, reprezentatywne lub szczególnie wartościowe tereny, budowle i urządzenia o charakterze fortyfikacyjnym. Należą do nich:

I.       ZESPÓŁ JĄDRA TWIERDZY

II.      ZESPÓŁ BIELAŃSKI

III.     ZESPÓŁ RADIOWO

IV.    ZESPÓŁ FORTU IV – CHRZANÓW

V.     ZESPÓŁ FORTU V – WŁOCHY

VI.    ZESPÓŁ FORTU VI – OKĘCIE

VII.   ZESPÓŁ FORTU VII – ZBARŻ

VIII.  ZESPÓŁ DOLINY SŁUŻEWIECKIEJ

IX.    ZESPÓŁ P.O. BURAKÓW

X.     ZESPÓŁ POWĄZKOWSKI

XI.    ZESPÓŁ FORTU SZCZĘŚLIWICE  

XII.   ZESPÓŁ P.O. RAKOWIEC

XIII.  ZESPÓŁ FORTU MOKOTÓW

XIV. ZESPÓŁ FORTU CZERNIAKÓW

XV.  ZESPÓŁ FORTU IX- SADYBA I FORTU X- AUGUSTÓWKA

XVI. ZESPÓŁ KOSZAROWY WOLSKI

XVII. ZESPÓŁ KOSZAR JEROZOLIMSKICH

XVIII. ZESPÓŁ KOSZAR MOKOTOWSKICH

XIX.  ZESPÓŁ KOSZAR UJAZDOWSKICH

XX.  ZESPÓŁ NOWOPRASKI

XXI. ZESPÓŁ WARSZTATÓW ARTYLERII

W celu uzyskania optymalnej formy planu ochrony, obok standardowo przeprowadzanych analiz studialnych i inwentaryzacyjnych, przeprowadzono także szereg działań informacyjno-konsultacyjnych. Działania te nazywane często konsultacjami społecznymi są etapem wdrażania w życie danego zamierzenia, w którym wszystkie zainteresowane strony mogą uczestniczyć i wyrazić swoje zdanie na jego temat zanim zostanie on opracowany w szczegółach i wdrożone w życie.
Konsultacje społeczne są więc szeregiem działań mających charakter partycypacji społecznej, czyli bezpośredniej próby wyjścia naprzeciw oczekiwaniom przyszłym użytkownikom danej przestrzeni. Partycypacja zakłada udział użytkowników w procesie planowania i projektowania. Poza tym jest ona wyrazem demokratyzacji społeczeństwa.

PRACE PRZYGOTOWAWCZE

Próby kompleksowej ochrony zespołu Twierdzy Warszawa zostały zapisane w Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego m.st. Warszawy w 2006 roku (zwane w dalszej części pracy studium). Ustalenia studium są najnowszym opracowaniem planistycznym, określającym całościowo politykę przestrzenną miasta wobec obszarów fortyfikacji oraz ustalenia dotyczące utworzenia Parku Kulturowego Zespołu XIX-wiecznych Fortyfikacji Twierdzy Warszawa (zapis taki zawiera również Strategia Rozwoju m. st. Warszawy do 2020 roku, uchwalona w dniu 24 listopada 2005 r., Uchwała Rady m.st. Warszawy, Nr LXII/1789/2005).

Na potrzeby wykonania projektu planu ochrony parku kulturowego wykonano na zlecenie Biura Stołecznego Konserwatora Zabytków w latach 2006 - 2008 wstępnej identyfikacji zachowanych elementów twierdzy oraz analiz niezbędnych w dalszych pracach nad projektem.

ETAP I - 2006: Założenia historyczne i przestrzenne dla planowanego parku kulturowego zespołu fortyfikacji XIX-wiecznej Twierdzy Warszawa

ETAP II - 2007: Analiza historyczno-przestrzenna oraz własnościowa pod kątem utworzenia parku kulturowego zespołu fortyfikacji XIX-wiecznej Twierdzy Warszawa

W pierwszym opracowaniu zidentyfikowano i skatalogowano wszystkie zachowane obiekty twierdzy. Aneks kart informacyjnych obejmował 52 obiekty: dzieła i zespoły zaplecza Twierdzy Warszawa wraz z załącznikiem graficznym. Ważną część opracowania stanowiła analiza uwarunkowań prawno-własnościowych, szczegółowo przestawiająca współczesne podziały własnościowe (stan na rok 2006) na tle historycznych granic i struktur zabytkowych, z uwzględnieniem charakteru władania i użytkowania poszczególnych działek. Opracowanie po raz pierwszy przedstawiło złożoność struktury twierdzy, jej prawdziwy zasięg i liczne powiązania, których nie uwzględniano w opracowaniach planistycznych. Pozwoliło również prześledzić wpływ ograniczeń pasów fortecznych na procesy przekształceń urbanistycznych, zwłaszcza na początku XX wieku (budowanie dzielnic w myśl idei miast-ogrodów, kierunki rozprzestrzeniania się miasta).

Etap drugi dotyczył naukowych analiz zebranych materiałów pod kątem utworzenia zespołów o charakterze wyspowym w granicach planowanego parku kulturowego.

Wstępną koncepcję granic planowanego parku kulturowego zespołu fortyfikacji XIX-wiecznej Twierdzy Warszawa przygotowano w dwóch wariantach uzależnionych uwarunkowaniami własnościowymi:

1. Wariant parku kulturowego jako formy ochrony prawnej. Koncepcja optymalna dla zachowania systemu fortyfikacji Twierdzy Warszawa (wersja polityki długofalowej – wymagająca wieloletnich przekształceń)

2. Wariant parku kulturowego jako formy zagospodarowania. Koncepcja określająca podstawowe elementy, które powinny stanowić rdzeń parku kulturowego (wersja minimalna – wskazująca obszary, których obecna sytuacja prawno-własnościowa pozwala na podjęcie procedur mających na celu ochronę, a zwłaszcza zarządzanie w formie parku kulturowego bez udziału osób prywatnych).

Oba opracowania zostały w latach 2008 - 2009 przesłane do zaopiniowania zainteresowanych biur Urzędu m.st. Warszawy oraz burmistrzom wszystkich dzielnic m.st. Warszawy objętych opracowaniem. Preferowana optymalna koncepcja granic planowanego parku kulturowego otrzymała pozytywną opinię i zapewnienia o wsparciu inicjatywy ze strony wspomnianych miejskich jednostek centralnych i dzielnicowych.

KONSULTACJE SPOŁECZNE

Przedmiotem działań informacyjno-konsultacyjnych jest powołanie do życia Parku Kulturowego Zespołu XIX-wiecznych Fortyfikacji Twierdzy Warszawa obejmującego swym zasięgiem zlokalizowane na terenie całej Warszawa obiekty i tereny związane z warszawskim systemem fortyfikacji rosyjskich.

Celem działań jest stworzenie planu ochrony Parku Kulturowego, biorącego pod uwagę wiedzę i oczekiwania wszystkich stron zainteresowanych przedsięwzięciem w tym w szczególności użytkowników terenów objętych planowanym Parkiem Kulturowym. Ważnym aspektem jest  również to, aby wszelkie wątpliwości i sporne kwestie związane z formą i zasięgiem planowanego Parku rozstrzygać na możliwie wczesnym etapie działań.

 W ramach przygotowania wspomnianego projektu Parku Kulturowego podjęto następujące działania informacyjno-konsultacyjne:

 1. Akcja informacyjna, w tym utworzenie informacyjno-edukacyjnej strony internetowej: www.twierdzawarszawa.pl, opracowanie plakatów i ulotek informacyjnych (kwiecień 2009)

2. Badania ankietowe (maj 2010)

3. Seminarium problemowe (czerwiec 2009)

4. Otwarte warsztaty projektowe (czerwiec 2009)

5. Publikacja książkowa zawierająca podstawowe informacje dotyczące historii Twierdzy Warszawa, wyniki badań sondażowych, teksty wykładów seminaryjnych, prace uczestników warsztatów projektowych oraz wstępną wersję koncepcji utworzenia Parku Kulturowego (grudzień 2009).

Z punktu widzenia wskazań do dalszych opracowań, najwartościowsze okazały się wyniki badań ankietowych. Dotyczyły one oceny estetycznej, emocjonalnej i instrumentalnej, a także wiedzy na temat terenów znajdujących się w projektowanym Parku Kulturowym Zespołu XIX-wiecznych Fortyfikacji Twierdzy Warszawa.

Celem działań informacyjno-konsultacyjnych było:

• poinformowanie społeczeństwa o planowanym zamierzeniu,


• wyjaśnienie wątpliwości i obaw społecznych związanych z zamierzeniem
  poprzez system pisemnych pytań i odpowiedzi,


• umożliwienie społeczeństwu wypowiedzenie się na temat projektu,
  poprzez składanie pisemnych wniosków, uwag i opinii dotyczących planowanych działań,


• umożliwienie decydentom lepszego rozpoznania uwarunkowań społecznych związanych z planowaną inwestycją.

Działania informacyjno - konsultacyjne są dedykowane przede wszystkim użytkownikom terenów objętych granicami planowanego Parku Kulturowego, jak również wszystkich stron zainteresowanych przedsięwzięciem.